షేర్ మార్కెట్‌లో వేలం ప్రక్రియ అంటే ఏమిటి?

ఆక్షన్ అంటే ఏమిటి?

భారతీయ షేర్ మార్కెట్లో, షార్ట్ డెలివరీ ఉన్నప్పుడు ఆక్షన్ జరుగుతుంది; అంటే, విక్రేత టి+1 సెటిల్‌మెంట్ తేదీకి తన అమ్మిన షేర్లు డెలివర్ చేయడంలో విఫలమయ్యాడు. దీన్ని పరిష్కరించడానికి, ఎక్స్చేంజ్ (NSE/BSE) మార్కెట్ నుంచి ఆ డెలివర్ కాకుండా మిగిలిన షేర్లను కొనుగోలు చేసి కొనుగోలుదారునికి డెలివర్ చేయడానికి ఒక ఆక్షన్ సెషన్ నిర్వహిస్తుంది.

షార్ట్ డెలివరీ అంటే ఏమిటి?

డెలివరీ షార్టేజ్ అని కూడా పిలిచే షార్ట్ డెలివరీ అంటే, ట్రేడ్ ఎగ్జిక్యూట్ అయిన తర్వాత విక్రేత షేర్లు ట్రాన్స్‌ఫర్ చేయకపోవడం వల్ల కొనుగోలుదారుని డీమ్యాట్ ఖాతాలో షేర్లు అందని పరిస్థితి. ఏంజెల్ వన్ ఇమెయిల్, ఎస్‌ఎమ్‌ఎస్ (SMS) మరియు నడ్జ్ ద్వారా కొనుగోలుదారులకు షార్ట్ డెలివరీ ఘటనలను తెలియజేస్తుంది.

ఆక్షన్ ప్రక్రియ ఎలా పనిచేస్తుంది?

1. ఆక్షన్ డే: ఇది టి+2 న జరుగుతుంది (ట్రేడ్ తేదీ తర్వాత 2 వ్యాపార రోజులు). ఆక్షన్ సాధారణంగా మధ్యాహ్నం 2:30 తర్వాత జరుగుతుంది మరియు కేవలం 30 నిమిషాలు మాత్రమే కొనసాగుతుంది.
2. ఎక్స్చేంజ్ పాత్ర:
   • ఎన్‌ఎస్ఈ/బీఎస్‌ఈ మార్కెట్ పాల్గొనే వారిని షార్ట్-డెలివర్ అయిన షేర్లు అమ్మేందుకు ఆఫర్లను ఇవ్వమని ఆహ్వానిస్తుంది.
   • ఈ పాల్గొనేవారు ఆ షేర్లను అమ్మేందుకు ధరలను కోట్ చేస్తారు.
3. ప్రైస్ బ్యాండ్:
   • ఆక్షన్‌కు ఒక సర్క్యూట్ లిమిట్ ఉంటుంది: సాధారణంగా, టి+1 న స్టాక్ క్లోజింగ్ ప్రైస్ కంటే 20% తక్కువ నుంచి 20% ఎక్కువ వరకు. ఉదాహరణ: టి+1 న స్టాక్ ₹100 వద్ద క్లోజ్ అయితే, ఆక్షన్ బిడ్స్ ₹80 నుంచి ₹120 వరకు ఉండవచ్చు.
4. సెటిల్‌మెంట్:
   • ఆక్షన్ విజయవంతమైతే, షేర్లు కొనుగోలు చేసి అసలు కొనుగోలుదారుకు డెలివర్ చేస్తారు.
   • డీఫాల్ట్ చేసిన విక్రేత అసలు విక్రయ ధర మరియు ఆక్షన్ ధర మధ్య తేడాను, అలాగే పెనాల్టీలను చెల్లిస్తాడు.
5. ఆక్షన్ విఫలమైతే:
   • ఎక్స్చేంజ్ క్లోజ్-అవుట్ ప్రైస్ వద్ద పొజిషన్‌ను క్లోజ్ చేస్తుంది: సాధారణంగా, టి నుంచి టి+2 వరకు స్టాక్‌లో ఉన్న గరిష్ఠ ధర లేదా టి+1 ధరపై 20% ఎక్కువ, ఇవి రెండింటిలో ఏది ఎక్కువయితే అది.
   • కొనుగోలుదారుకు షేర్ల బదులు నగదు పరిహారం లభిస్తుంది.

దయచేసి గమనించండి, మీ డీమ్యాట్ ఖాతాకు ఇప్పటికే క్రెడిట్ అయిన షేర్లు (సెట్‌ల్ అయిన షేర్లు) మాత్రమే ఆక్షన్ సమయంలో అమ్మవచ్చు. టి1 హోల్డింగ్స్ (కొన్నప్పటికీ ఇంకా సెట్‌ల్ కాలేని షేర్లు) అమ్మకానికి అర్హం కావు. అదనంగా, ఈ ప్రక్రియలో ఎక్స్చేంజ్ ఏకైక కొనుగోలుదారుగా వ్యవహరిస్తుంది కాబట్టి, ఇన్వెస్టర్లు ఆక్షన్‌లో షేర్లు కొనలేరు.

షార్ట్ డెలివరీ తర్వాత షేర్లు ఎప్పుడు క్రెడిట్ అవుతాయి?

కొనుగోలుదారుని డీమ్యాట్ ఖాతాలో టి+1 రోజున ఎక్స్చేంజ్ నిర్వహించిన ఆక్షన్ ద్వారా షార్ట్-డెలివర్ అయిన పరిమాణాన్ని రికవర్ చేసిన తర్వాత, టి+2 రోజున షేర్లు క్రెడిట్ అవుతాయి. పోర్ట్‌ఫోలియోలో ఈ అప్‌డేట్ టి+3 రోజున ప్రతిఫలిస్తుంది. ఆక్షన్ సమయంలో ఎక్స్చేంజ్ షేర్లను సొర్సింగ్ చేయలేకపోతే, కొనుగోలుదారుని ఏంజెల్ వన్ ఖాతాకు క్లోజ్-అవుట్ ప్రైస్ ఆధారంగా నగదు క్రెడిట్ రూపంలో పరిహారం లభిస్తుంది. ఉదాహరణ పరిస్థితి సోమవారం (T day) షేర్లు కొనబడతాయి మరియు అవి అన్‌సెటిల్‌డ్ క్వాంటిటీగా ట్యాగ్ చేయబడతాయి. మంగళవారం (టి+1 డే) షేర్లు డెలివర్ కాకపోతే, బుధవారం (టి+2 డే) యూజర్‌కు ఈక్విటీ స్క్రీన్‌పై ఒక నడ్జ్ కనిపిస్తుంది. మంగళవారం (టి+1 డే) జరిగిన ఆక్షన్ మార్కెట్‌లో సేకరించిన షేర్లను ఎక్స్చేంజ్ బుధవారం (టి+2 డే) డెలివర్ చేస్తుంది. షేర్లు గురువారం (టి+3 డే) నుంచి ఏంజెల్ వన్‌లో కనిపిస్తాయి. టి+3 డే న సెటిల్‌మెంట్ హాలిడే ఉంటే, షేర్లు టి+4 డే న ప్రతిబింబిస్తాయి.

విక్రేత షేర్లు డెలివర్ చేయడంలో విఫలమైతే ఏమి జరుగుతుంది?

విక్రేత షేర్లు డెలివర్ చేయడంలో డీఫాల్ట్ అయితే, అవసరమైన పరిమాణాన్ని ఇతర మార్కెట్ పార్టిసిపెంట్స్ నుంచి సేకరించేందుకు ఎక్స్చేంజ్ ఆక్షన్ నిర్వహించి లోటును భర్తీ చేస్తుంది. ఈ ప్రక్రియ వల్ల డీఫాల్ట్ అయినప్పటికీ కొనుగోలుదారునికి షేర్లు అందేలా అవుతుంది. ఆక్షన్ తదుపరి ట్రేడింగ్ డే (టి+1) న నిర్వహించబడుతుంది, మరియు బిడ్డింగ్‌కు ప్రైస్ రేంజ్ ట్రేడ్ డే (టి డే) క్లోజింగ్ ప్రైస్ ఆధారంగా ±20% అప్‌పర్ మరియు లోయర్ లిమిట్‌లతో నిర్ణయించబడుతుంది. ఆక్షన్ ద్వారా పొందిన షేర్లు కొనుగోలుదారుని డీమ్యాట్ ఖాతాకు టి+2 న డెలివర్ అవుతాయి (ట్రేడ్ సోమవారం జరిగితే సాధారణంగా బుధవారం). ఇదే సమయంలో, డీఫాల్ట్ చేసిన విక్రేతకు ఒక ఆక్షన్ నోట్ జారీ అవుతుంది మరియు ధర తేడా, పెనాల్టీలు తదితర షార్ట్ డెలివరీకి సంబంధించిన ఆర్థిక భారాన్ని భరించాలి. ఉదాహరణ: ఒక విక్రేత మంగళవారం (టి డే) ఒక్కోటి ₹600 వద్ద 150 షేర్లు అమ్మాడని ఊహించండి. అదే రోజున స్టాక్ తన అప్పర్ సర్క్యూట్ లిమిట్‌ను తాకింది, అందువల్ల ట్రాన్సాక్షన్ నెరవేర్చేందుకు విక్రేతలు దొరకక డెలివరీ విఫలమైంది. ఆ 150 షేర్లను పొందడానికి ఎక్స్చేంజ్ బుధవారం (టి+1) ఆక్షన్ నిర్వహిస్తుంది. మంగళవారం క్లోజింగ్ ప్రైస్ ₹640 అని అనుకుందాం. అందువల్ల ఆక్షన్ ప్రైస్ బ్యాండ్ ₹512 నుంచి ₹768 వరకు ఉంటుంది (అంటే, ₹640 పై ±20%). ఆక్షన్ సమయంలో షేర్లు ₹700 వద్ద సేకరించబడ్డాయని భావించండి. ఇప్పుడు, విక్రేత ధర తేడాకు పరిహారం చెల్లించాలి:

• చెల్లించాల్సిన తేడా = (₹700 - ₹600) × 150 షేర్లు = ₹15,000

అదనంగా, క్లియరింగ్ కార్పొరేషన్ వాల్యూయేషన్ డెబిట్‌పై 0.05% ఆక్షన్ పెనాల్టీ విధిస్తుంది (పెనాల్టీ మొత్తంపై 18% జీఎస్టీ (GST) తో పాటు), ఇది టి డే క్లోజింగ్ ప్రైస్ ఆధారంగా లెక్కించబడుతుంది:

• వాల్యూయేషన్ డెబిట్ = ₹640 × 150 = ₹96,000
• పెనాల్టీ = ₹96,000 లో 0.05% = ₹48
• పెనాల్టీపై జీఎస్టీ @18% = ₹8.64
• మొత్తం పెనాల్టీ చార్జ్ = ₹48 + ₹8.64 = ₹56.64

ఈ పరిస్థితిలో, ఆక్షన్ కారణంగా డీఫాల్ట్ చేసిన విక్రేత మొత్తం ₹15,056.64 చెల్లించాలి - ధర తేడాకు ₹15,000 మరియు పెనాల్టీ చార్జ్‌లకు ₹56.64.